Francesca Borri (36) pende in haar — recent in het Nederlands vertaalde — boek een getuigenis neer die begint aan het front van Aleppo in 2012. Maar het is pas na haar verhuis naar de burgerzones, dat ze de hel van Aleppo echt ontdekte. De Syrische oorlog zou geen winnaars of verliezers hebben, schreef ze toen al. Oost-Aleppo, waar vandaag de oppositie en de resterende burgers genadeloos worden neergemaaid, was al in 2013, toen ze er verbleef, een lost case voor de rebellen, stuurloos voor de burgers. Zelfs de jihadisten hadden de stad al opgegeven.
Toegegeven, toen de Nederlanse uitgever met het boek kwam aandraven, aarzelde ik. Ik had Francesca Borri’s boek nog niet gelezen maar het was al verschenen in 2014. De titel zinde me niet: “Onze vrouw in Aleppo”, met daaronder: “Berichten van het front”. Wat kon ik leren uit een gedateerde getuigenis uit 2012-2013, die de allures scheen te hebben van een dagboek van een onverschrokken oorlogscorrespondente? Het was de zin: “Laat elke regel varen, gij die hier binnentreedt”, die me toch in haar boek trok. Uitkomst: ik verslond Borri’s boek en weet nu dat ze de titel niet zelf gekozen heeft. Borri’s getuigenis over de oorlog in Aleppo komt binnen als een mokerslag en is tegelijk een les in fragiliteit. Wie Borri leest, deelt de “O” met de auteur: ‘de O van Onthutst en Overweldigd. De O van Ontmoedigd.’
Ik ontmoet Francesca Borri, tegenwoordig wonend in Bagdad, in een druk Brussels café, aan de mondaine kant van het kanaal. Zelf logeert ze een week aan die andere kant, in het kader van onderzoek naar jihadisme. ‘Een boekproject’, zegt ze, ‘want de kranten zijn, vreemd genoeg, niet geïnteresseerd. Ze zien het belang niet.’ Borri is zelf teleurgesteld in de media, toch in de media-industrie. In haar boek hekelt ze de ivoren mediatorens, van waaruit mensen voor een hongerloon in het veld worden gestuurd. Ze kijkt ook vol ongeloof naar de meedogenloze competitie tussen oorlogscorrespondenten, en naar het vaak weerkerende cynisme op het terrein. Maar toch gelooft ze nog in de journalistiek.
Francesca Borri: ‘Ik geloof echt dat journalistiek dingen kan veranderen, tenminste als ze niet cynisch wordt. Ik denk echt dat het belangrijk is om kwetsbaarheid te behouden. Toen ik in Aleppo tijdens een zware luchtaanval in een kelder vluchtte, geraakte ik er niet meer bij. Toen kwam die oude man naar me toe en zei: ‘Neem mijn plaats. Jouw leven als journalist is belangrijker dan het mijne. Jij moet de wereld laten weten wat we meemaken.’ En weg was hij, hij verdween letterlijk in de stofwolken. Omdat hij echt overtuigd was. Daarom wil ik niet opgeven. Voor hem, en voor mijn lezers.’
Ik lees in je boek ook de “O” van Obsessie. Syrië werd een obsessie, schrijf je. De oorlog werd de jouwe.
Francesca Borri: ‘Ik heb veel verloren in Syrië, misschien wel alles. Ik heb dingen gezien die blijven kleven, oorlogsbeelden die niet meer weggaan. Ik weet dat ik nooit zal terugkomen van Aleppo. Dat geldt volgens mij voor alle journalisten die ergens een conflict echt “geleefd” hebben, voorbij de frontlinie. Ik ken fotografen die ook nooit terugkeerden van Tsjetsjenië of Irak.’
‘Toen de Islamitische Staat in Syrië op de proppen kwam, was dat op de een of andere manier een zegen voor mijn betrokkenheid. Want ik was de enige die overbleef in Syrië, iedereen was vertrokken. De Pullitzers waren binnengehaald. Als vrouw kon ik gemakkelijker blijven, ik liep minder risico’s.’
‘Ik was, eerlijkheidshalve, ook gedumpt door mijn toenmalige vriend, een bekende oorlogsfotograaf. Ik was dus noodgedwongen weggetrokken uit de “bubble” gemeenschap van het internationale journaille. Ik had simpelweg geen andere optie meer dan volledig op te trekken met de Syrische burgers.’
‘Net daar, bij de ongewapende burgers, ontdekte ik die andere oorlog, veel gevaarlijker dan die aan de frontlinie. Hier was het echte front, waar de middelen op waren. Er was geen elektriciteit, geen water of voedsel, er was geen connectie met de wereld, er waren wel sluipschutters die schoten op alles wat bewoog. Het was een zoveelste dat de eigenlijke frontlinie, waar de bommen niets raakte, rust bood in vergelijking met deze hel.’
Toch, waarom bleef je zolang? Je beschrijft ook de angst, de eenzaamheid.
Francesca Borri: ‘Syrië was mijn verhaal geworden, en er was de band die ik had gekregen met de Syriërs. Ik wilde er te zijn, begrijpen, grip krijgen.’
‘Het is iets vreemd. Aan de ene kant ben je totaal gebroken, ben je gaandeweg een fundamenteel vertrouwen verloren. Je hebt eenzaamheid en enorme verlatenheid gekend. En aan de andere kant ga je door. Het was misschien net dat: ik was in staat om ergens te herkennen wat de Syriërs deed volhouden.’
‘En ze hielden vol, zelfs meer dan dat. Op de eerste dag van het allereerste staakt-het-vuren in Aleppo, trokken de Syrische activisten naar de straat om opnieuw te demonstreren. Er was geen andere weg voor hun: er is geen andere optie als je ergens echt in gelooft en er al zoveel voor bent verloren.’
Voor je naar Syrië trok, werkte je in Kosovo en de Palestijnse Gebieden, als conflictbemiddelaar. Wat leerde je uit Syrië?
Francesca Borri: ‘Ik geef toe dat we, als journalisten, fout waren in het begin. Niemand van ons was in Aleppo of in Damascus toen er demonstraties waren. Het was veel complexer dan we onszelf toen realiseerden. De demonstraties waren ook minder groot dan we inschatten en de meningen waren meer verdeeld dan we wisten. Mensen waren misschien bang van het alternatief, er waren groepen die Assad echt steunden, sommigen werden gedwongen om hem te steunen.’
‘Tegelijk vroegen de Syriërs niet zoveel, een paar hervormingen. Ze wisten verdomd goed dat ze geen Libië-scenario wilden. Maar ondanks die minimale eisen, kregen ze niets.’
Je pleit voor nuance. Moeten we ook begrip hebben voor het regime dat alles platbombardeert?
Francesca Borri: ‘Ik merk dat we neigen om de burgers die voor Assad kiezen, te negeren. Wat ik zeg is dat we moeten proberen te kaderen waarom mensen kiezen voor hun leider en niet voor hun medeburgers. We moeten het proberen te begrijpen. Daarmee wil ik niet zeggen dat ik de massale ontkenning goedkeur die Assad-getrouwe Syriërs hebben voor de gruwelen die het regime aanricht. Integendeel. Ik verafschuw de beelden die ik zie van journalisten van staatsgezinde media die selfies nemen met lijken. Ik huiver van de berichtgeving over West-Aleppo. Op het moment dat in Oost-Aleppo alles wat leeft wordt gedood, is aan de andere kant van de rivier een filmfestival bezig en stromen theehuizen vol.’
For the sake of propaganda… Het is intussen zo bekend.
Francesca Borri: ‘Zoals alle oorlogen, is ook dit inderdaad een enorme propagandaoorlog. Assad is een meester in leugens en ontkenning. Zelfs vandaag nog blijft hij, als hij met een buitenlandse journalist praat, ontkennen dat er ooit een revolte tegen hem is geweest. De demonstraties noemt hij fake, complotten van Al Jazeera. Zelfs als men hem een foto voor de neus duwt met een geschonden kinderlijfje, is zijn antwoord dat het gefabriceerd is: fake news.
Het probleem is dat dit soort propagandapraat op lange termijn inwerkt, twijfels doet rijzen, zeker bij een publiek dat geen Arabisch leest.’
Vandaag zitten we met het probleem dat er in Syrië geen onafhankelijke journalisten meer zijn. Kunnen we vertrouwen op de burgerjournalisten?
Francesca Borri: ‘Sorry maar ik geloof niet echt in burgerjournalistiek, ik ga toch ook niet naar een burgertandarts. Dat neemt niet weg dat ik heel dankbaar ben voor het activisme dat erachter zit. Getuigenissen zijn heel belangrijk maar we kunnen er geen analyse van verwachten, moeten rekening houden met politieke ingekleurdheid.’
‘De Syrische burgeractivist Hadi Al Abdullah kreeg de prijs van de persvrijheid. Hij ging terug naar Aleppo in een rolstoel, zijn vriend stierf. Heel erg. Maar je kan je wel afvragen of hij een journalist is. Hij had wapens bij zich. Ken jij journalisten met wapens? Hij tweette in het Arabisch tegen de sjiieten. Zie je een journalist dat doen? En toch blijft hij de belangrijkste “bron” uit Syrië. Dat is problematisch.’
Syrië heeft zijn seculiere denken opgegeven, wordt gezegd. Religie is een oorlogsinstrument geworden. Geloof je dat de islamisten hebben gewonnen?
Francesca Borri: ‘Weet dat een overgrote meerderheid van de Syriërs zowel al-Nusra als Bashar Assad verwerpen. Ik ben waarschijnlijk een van de enige journalisten, waarschijnlijk de enige niet-Arabische, die gelooft dat de Arabische Lente springlevend is.’
‘Ik ben stellig overtuigd dat de Arabische Lente opnieuw zal starten in Egypte. De Egyptische activisten, ik ken er behoorlijk wat, hebben geleerd. Hun ongeduld tegenover Morsi was een vergissing.’
‘Wat in Egypte gebeurt, heeft effecten op de rest van het Midden-Oosten. De afslachting door het leger in Rabaa bepaalde mee de geschiedenis, ook in Syrië. Op datzelfde moment, in de zomer van 2013, sloten heel veel islamisten zich aan bij al-Nusra en bij de nieuwe groep Islamitische Staat. Het is belangrijk dat we dit ook echt verstaan.’
Om terug te komen op de rebellen: waarnemers zeggen dat er geen “gematigde rebellen” meer zijn in Syrië.
Francesca Borri: ‘Onzin. Ik durf te zeggen dat de meerderheid van de rebellen gematigd is, zelfs vandaag nog. Ik begrijp niet waarom media en politici dat weigeren te erkennen. Dat is een teken van onkunde, gebrek aan kennis èn door die ontkenning dragen we een grote verantwoordelijkheid in de oorlog. Iemand als Jan Egeland, die gelukkig nu de speciale adviseur is voor de VN in Syrië, erkent dat gelukkig.’
Maar waarom zouden rebellen allianties aangaan met de IS?
Francesca Borri: ‘Niemand steunt de IS, maar het is gecompliceerder dan dat. Ons beeld is vertekend. Eenmaal de IS een stad of gebiedje controleert, is het niet automatisch zo dat dit resulteert in een bevolkingsgijzeling. Ik was in Aleppo onder IS. Niemand hoort dit graag, maar het was wel mijn veiligste tijd in de stad. Er heerste een medogenloze regel maar er wàs wel rule and order.’
‘Vergeet even je seculiere en democratische normen. Stap uit je framing en beeld je in de plaats van een conservatieve moslim, die sowieso al vertrouwd is met al wat ‘haram’ is, en die alleen maar corrupte Arabische staatsstructuren heeft gekend. Vergeet ook niet dat voor veel burgers ‘Het Bestuur’ ver weg is. Voor de Syriërs is Assad minder voorspelbaar dan de IS, ondanks de enorm verschrikkelijke regels die ze hanteren, wel sociale diensten voorzien. En de do’s en dont’s zijn heel duidelijk.’
Op dit moment is het wachten tot het regime, gesteund door Rusland, Oost-Aleppo volledig inneemt. Hebben de rebellen nog een keuze?
Francesca Borri: ‘Iedereen weet intussen dat Bashar Assad aan de macht zal blijven. De rebellen zijn ook klaar om zich over te geven, al langer dan een jaar. De idee van capitulatie is hard maar niet nieuw. De vraag is welke garanties ze hebben om er levend uit te komen? Zoals in vele oorlogen, proberen ze iets te krijgen, om het onrecht, de enorme verliezen van deze verschrikkelijke oorlog te compenseren. Maar het punt is dat Assad niets geeft.’
‘Assad teert op het verleden: Hama dat zijn vader in de jaren tachtig met de grond gelijk heeft gemaakt. Hij weet dat, net als Hama, ook Aleppo zal vallen. Alleen kijkt hij niet verder. Er zullen jaren van lokale oorlog volgen, aanslagen, instabiliteit. Hij zal de controle over het land verloren zijn, hij heeft nog weinig vrienden en heeft veel vijanden bij gecreëerd. Hij zal zijn leven heel erg hard moeten beschermen.’
‘De slotsom is dat niemand deze oorlog zal winnen. Er zijn alleen maar verliezers. Op een dag zullen mensen terugkeren naar Aleppo. Men zal terugkeer moeten toelaten, tenzij je wil regeren over een leeg Syrië. Maar de terugkeerders zullen de straten opnieuw innemen.’
Met Aleppo is de oorlog niet voorbij. De oorlog is verworden tot talloze oorlogen, schrijf je: die van Poetin, die van Erdogan, Hezbollah, Iran, de Koerden, van en tegen IS. Waar zit de oplossing om er een einde aan te maken?
Francesca Borri: ‘Naast Assad zijn Poetin en Erdogan dè decision makers. Als er moet worden onderhandeld, moet het met hen zijn. Het probleem is dat beide heren zeer weinig voorspelbaar zijn. Het geluk is dat er openingen zijn omdat ze niet gedreven worden door ideologische denkpistes. Rusland is niet geïnteresseerd in Assad maar in machtsspellen, wil zichzelf op de wereldkaart plaatsen, op politiek, strategisch en economisch vlak. Dat geldt ook voor Erdogan. Je kan met beiden dus onderhandelen over reële belangen.’
Je werkt negen jaar in het Midden-Oosten. Waar gaat de regio naartoe?
Francesca Borri: ‘Het Midden-Oosten is een ongelofelijke plek boordevol energie, zelfs teveel (lacht). Zoals ik al zei geloof ik dat de Arabische Lente niet dood is. Ik werkte voor Amnesty International toen de Arabische Lente begon. Ik stopte meteen, omdat ik me verbonden voelde en als journalist het verhaal wilde gaan uitzoeken.’
‘Dit was ook het verhaal van mijn generatie, die net als de volgende niets heeft. Ik kom uit het zuiden van Italië, waar de hoop op een warm, gevuld leven schaars is. We hadden hoop dat het Midden-Oosten ons nieuwe ideeën zou brengen. Het intrigeerde me hoe seculiere en gelovige activisten samenwerkten, en hoe de islam van onderuit toch een krachtige boodschap van sociale rechtvaardigheid heeft.’
‘De Arabische cultuur kent veel minder individualisme dan de Europese. Ik denk dat dit de kracht is van de activisten ginder. Ze staan heel sterk, ook al worden ze nu in Egypte enorm onderdrukt. We zijn geneigd om naar de mislukkingen te blijven kijken. We moeten de doden herinneren, maar mogen de levenden niet vergeten. Zij dragen de toekomst.’