The Bad Sleep Well (1960, Akira Kurosawa)
Wanneer blijkt dat een bedrijf nauwe banden heeft met de instelling die zorgt voor openbare werken in China en er vuile zaakjes worden afgehandeld, ruikt de politie onraad. Het openbaar ministerie zet enkele medewerkers onder druk, en al snel laat de gehele bedrijfstop hen stikken. De top van de instelling zorgt er eigenhandig voor dat deze loyale werknemers zichzelf vrijwillig van hun leven beroven, om de gigantische corruptie en het stelen van miljoenen aan belastinggeld te verbergen. Wanneer men één werknemer dood waant maar in realiteit ondergedoken verder leeft, zint hij samen met de schoonzoon van één van de bonzen uit op wraak. Al snel lijkt er meer aan de hand te zijn met de motieven van de schoonzoon en loopt het plan volledig uit de hand.
The Bad Sleep Well is niets minder dan een opeenvolging van geweldige scènes. Alle scènes en haast alle shots, dialogen en personages zijn op zijn minst memorabel. Moest ik nog een superlatief kunnen vinden, dan zou ik dat woord gebruiken. Om alles nog eens mooi te verpakken en te versieren met een mooi strikje, krijg je er nog eens een geweldig einde bovenop. Het resultaat is een ei zo na perfecte film, en zo'n status toekennen aan een film doe ik niet eens graag.
Wat ik zo geweldig vind aan deze prent is dat de film perfect herkenbare rode draden of thema's heeft die heel de film doordrenken en alles vormgeven: het verloop van het verhaal, de personages en zelfs het gebruik van licht doorheen de film, maar over de cinematografie later meer. Als ik een eerste poging mag wagen om enkele van deze rode draden, of toch alleszins de belangrijkste, op te sommen, dan zou op de eerste plaats een gigantische kritiek op de bureaucratie komen. Doorheen heel de film zien we hoe de bureaucratie littekens nalaat op degenen die deel uitmaken van een strakke hiërarchie binnen een bedrijf. Men verwacht blinde gehoorzaamheid tegenover hun meerderen, en als dit in zou houden zelfmoord te plegen omwille van geld, dan is de machtige bevelhebber aan de top in staat om deze daad af te dwingen. Kort en bondig geformuleerd: medewerkers worden ontmenselijkt en geld en macht corrupteert. Ook het einde van de film benadrukt dat er veel moet wijken om 'het hoger doel' te dienen. De outsiders verachten deze mentaliteit, maar hier tegen opboksen is onmogelijk. De pessimistische achtergrond die de film hierdoor met zich mee krijgt is aanzienlijk bepalend voor de hele mood van The Bad Sleep Well (de titel spreekt boekdelen) en is denk ik wel de tweede belangrijkste reden waarom ik me zo lovend uitspreek over deze Kurosawa.
Ten tweede is het wrange schuldgevoel waar veel personages mee te maken krijgen nooit ver weg, en het drijft hen als een soort van misvormde passie. Men ervaart een vaak traumatische gebeurtenis die hen schuld treft als een blok dat op hun schouders rust en men draagt deze mee voor de rest van hun leven. Op die manier doet de film me wel erg denken aan film noir. Misschien komt dit door de kleine overdosis van noirs van vorige week en is het een misinterpretatie, maar het verleden lijkt er hier in te slagen je te blijven achtervolgen, net zoals in talloze noirs. De ene is verantwoordelijkheid voor het verlamde been van zijn zus, de ander werkte mee aan de 'zelfmoord' van enkele collega's en dan is er nog de vader die voor eeuwig zal moeten leven met het feit dat hij zijn zoon achterliet. Deze drie gebeurtenissen hebben verstrekkende gevolgen...
Ten derde -en het laatste thema dat ik zo sterk opmerkte- kenmerkt de film zich door een soort van conglomeraat van thema's die ik graag samenneem: goed en kwaad, wraak en gerechtigheid. Godzijdank is The Bad Sleep Well een film die vragen stelt bij het principe "oog om oog, tand om tand." Het zorgt ervoor dat de film meer is dan een goed verhaal dat geweldig in beeld werd gebracht. Eigenlijk is het Wada die in enkele scènes bijna figuurlijk de stem is van het geweten en moraal. Een piepend, verlegen stemmetje weliswaar. Lost het doden van een moordenaar iets op? 'Hij heeft ook kinderen en een vrouw die verdriet zullen hebben.', brengt hij voorzichtig in tegen de wraakzuchtige Nishi. De donkere sfeer van de film zorgt er echter voor dat Wada volledig overschaduwt wordt door wraakgevoelens en haat aanwezig bij anderen. Dit mag je zelfs letterlijk interpreteren, want vaak vertoeft Wada in de schaduw terwijl het daglicht vaak valt op het haatdragende hoofdpersonage. Alsof hij het gepersonifieerde geweten is dat ergens in het duister wat ronddwaalt, want in deze film is er geen plaats voor de vragen die Wada voorzichtig stelt.
Verder zijn alle personages allesbehalve vlak en is het moeilijk om in te schatten wie het bij het rechte eind heeft. Het doet me herinneren dat een zwart/wit indeling van het goede en het kwade ongeoorloofd is. Het deed me ook herinneren aan het feit dat de omgeving en situatie van de mens enorm bepalend is en dat we niet zo oppermachtig zijn om onszelf te bepalen, zoals in de moderniteit werd gedacht. Vanuit de eigen situatie en context bekeken handelde niemand werkelijk onredelijk, maar het zijn die specifieke gebeurtenissen uit ons verleden (zie de link met noir) dat ervoor zorgt dat drijfveren botsen. Om niet te veel van het verhaal prijs te geven zal ik geen concrete voorbeelden neerschrijven.
Hoewel voorgenoemde zaken enorm genietbaar zijn, blijft de belangrijkste reden waarom deze prent blijft boeien de geweldige cinematografie. Ten eerste speelt Kurosawa hier voortdurend met licht. De silhouetten bewegen sierlijk over het scherm en in bijna elke scène zit er wel een shot in dat een schilderij waard is. Ten tweede, maar hiervoor beschik ik helemaal niet over de correct terminologie, maakt de film vaak gebruik van voorgrond en achtergrond. Concreet wil ik hiermee zeggen dat één iemand zich net voor de lens bevindt en één of meerdere ander(en) achter deze persoon, maar ze zijn allemaal in focus. Dit lijkt misschien geen kenmerk, maar als je de film bekijkt dan zal je het wel opmerken. Aangezien beelden meer zeggen dan woorden, heb ik enkele screenshots genomen. Let op dat deze vrij willekeurig zijn genomen en zeker geen uitzonderlijke shots zijn. Heel de film door krijg je zulke beelden op je bord. Geweldig!
Klik1,
Klik2,
Klik3,
Klik4,
Klik5,
Klik 6,
Klik7 Ik denk niet dat de beelden enige uitleg nodig hebben.
The Bad Sleep Well is ook een zeer intieme film. In tegenstelling tot bijvoorbeeld films van Kubrick die vaak nogal afstandelijk en koel overkomen, speelt deze Kurosawa heel snel in op het gevoel en op de emoties. In dit geval komt dit goed uit, want het werkt wonderwel enorm goed. Dankzij het gebruik van snelle, vlotte dialogen overspoelt de film je met een heuse mengeling van gevoelens van wraak, medelijden en verdriet. Enige inleving in de film is zo enorm makkelijk dat het onmogelijk lijkt om dat niet te doen en de film louter te analyseren qua techniek en hiermee tevreden te zijn. Het maakt essentieel deel uit van de film en daarom vermeld ik dit kenmerk om de bespreking af te sluiten.
Al bij al is The Bad Sleep Well een meeslepende, geweldig in beeld gebrachte film met een einde dat je lang zal bijblijven. De integrerende personages, de terugkerende thema's die aan bod komen en geweldige dialogen zorgen ervoor dat The Bad Sleep Well een blijver is, maar bovenal ook tijdloos. De film lijkt me helemaal niet gebonden te zijn aan een regio of tijdsperiode, en dat is een kenmerk dat de beste films vaak met elkaar delen.
9/10
Schandalig duur wel...
).