Historisch figuur. Groots artieste. Wervelwind. Pionier. Nazi-sympathisante. Een paar mogelijke beschrijvingen van de Duitse filmmaker Leni Riefenstahl, die haar opmars maakte parallel met, en in samenwerking met, de Nationaalsocialistische partij van Adolf Hitler. Hoezeer die woorden kloppen in het plaatje, daar bekommert zich deze documentaire van Andres Veiel om.
Veiel waagt zich aan deze uitdaging na ervaring op te doen in politiek geladen biografische documentaires zoals Black Box BRD en Beuys. De film offert een uitgebreide kijk op het leven en de levensvisie van Leni Riefenstahl, de legendarische filmmaker die samenwerkte met de Nazi-partij aan propagandafilms zoals Triumph des Willens. Daartoe wordt gebruik gemaakt van nooit eerder gezien archiefmateriaal. Een bank aan overweldigende informatie die in deze film samengevlochten werd om een overtuigende, maar ook bedachtzame schets te creëren van deze complexe, contradictoire vrouw.
Een onderliggend thema is de spanning tussen een begenadigd kunstenares en haar moreel holle schaduw. Kil is het om te zien hoe zij onverschillig reageert op de institutionalisering en sterilisatie van een figuur die zijzelf als ‘een groot artiest’ beschouwt. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat Riefenstahl zich bekommerde om haar nalatenschap. Daarom bagatelliseert ze haar verwantschap met het nu-onacceptabele Nazi-gedachtengoed waar mogelijk. Toch is het moeilijk voor haar om te verbergen dat ze ‘verwoest’ was door de dood van Hitler. Ook al zegt ze steeds niets over de kampen geweten te hebben, gebruikte ze wel filmfiguranten uit die kampen. Haar medeplichtigheid in de verschrikkelijke feiten wordt zo onvermijdelijk belicht, alsook de manier waarop haar films en haar gedachtegoed samenvloeide.
De artieste zelf positioneert kunst en politiek als tegengestelden, wat volgens haar haar ‘naïviteit’ tegenover de nazi’s verklaart. Ze oppert zelfs dat ze ook voor Stalin een film zou hebben gemaakt. Toch deelt ze de Nazistische obsessie met de perfecte esthetiek, wat duidelijk wordt in haar latere werk over Afrikaanse lichamen in Sudan. Hoewel ze aanvoert dat ze ook ‘niet-politieke’ films maakte, zoals die over de Olympische Spelen, haalt Veier terecht aan dat ook deze onherroepelijk politiek van aard zijn. Haar films verheerlijkten immers een schoonheidsideaal dat veel gemeen heeft met dat van de Partij. Het blijft oncomfortabel om te zien hoeveel passie en liefde ze toont voor haar films die de orde en grootsheid van het Nazi-bewind tentoonstellen. Hoezeer zij en een gedeelte van het publiek deze scheiding ook willen doortrekken, de juxtapositie van haar werk met haar stellingen maken de fundamentele verbindingen moeilijk te negeren. De film nodigt cinefielen uit om de balans tussen het morele en het esthetische in hun werk en dat van hun idolen ook onder de loep te nemen. Oncomfortabel is het zeker - zo hoort het.
Middels het portret van Riefenstahl stelt de film prikkelende vragen over de verantwoordelijkheid van de artiest en de onlosmakelijke verbondenheid van hun werk met hun ideologie. Het thema is actueler dan ooit: dezelfde vragen kunnen gesteld worden over controversiële figuren zoals J.K. Rowling en Neil Gaiman, die elk ondanks hun geliefd werk naar mijn mening ook erbarmelijk gedrag vertonen. Dit maakt de documentaire een betekenisvolle gespreksaanzet over Barthes’ idee van de ‘Auteursdood’ en de gepercipiëerde heksenjachten van cancel culture. Het verhaal schetst een technisch meesterlijke artiest die weigert te zien hoe haar ideologie van haar werk druipt. Riefenstahl’s werk blijft daarmee een ongemakkelijk monument van artistieke genialiteit en morele blindheid. Riefenstahl slaagt als een documentaire dan ook in zijn paradoxale doelstellingen om beide aspecten van haar werk in de schijnwerper te plaatsen.
Veiel waagt zich aan deze uitdaging na ervaring op te doen in politiek geladen biografische documentaires zoals Black Box BRD en Beuys. De film offert een uitgebreide kijk op het leven en de levensvisie van Leni Riefenstahl, de legendarische filmmaker die samenwerkte met de Nazi-partij aan propagandafilms zoals Triumph des Willens. Daartoe wordt gebruik gemaakt van nooit eerder gezien archiefmateriaal. Een bank aan overweldigende informatie die in deze film samengevlochten werd om een overtuigende, maar ook bedachtzame schets te creëren van deze complexe, contradictoire vrouw.
De spanning tussen kunst en ethiek
Deze documentaire biedt een diepgaande kijk op een van de meest controversiële figuren uit de filmgeschiedenis. Zij zou zich als een onafhankelijk filmmaker omschrijven, en liefst niet te veel opbrengen over haar vriendschap en samenwerking met Hitler en zijn partij. In interviews lijkt Riefenstahl best defensief over haar associatie met het Nazistisch gedachtegoed. Deze uitspraken worden scherp gecontrasteerd met de realiteit van haar werk. Hoewel ze zich graag distantieert van dit gedachtegoed, ervaart ze tegelijkertijd een zekere trots in haar stoffelijke nabijheid tot alles wat ermee te maken had.Een onderliggend thema is de spanning tussen een begenadigd kunstenares en haar moreel holle schaduw. Kil is het om te zien hoe zij onverschillig reageert op de institutionalisering en sterilisatie van een figuur die zijzelf als ‘een groot artiest’ beschouwt. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat Riefenstahl zich bekommerde om haar nalatenschap. Daarom bagatelliseert ze haar verwantschap met het nu-onacceptabele Nazi-gedachtengoed waar mogelijk. Toch is het moeilijk voor haar om te verbergen dat ze ‘verwoest’ was door de dood van Hitler. Ook al zegt ze steeds niets over de kampen geweten te hebben, gebruikte ze wel filmfiguranten uit die kampen. Haar medeplichtigheid in de verschrikkelijke feiten wordt zo onvermijdelijk belicht, alsook de manier waarop haar films en haar gedachtegoed samenvloeide.
Nodigt uit tot reflectie met behulp van slimme montage.
De artieste zelf positioneert kunst en politiek als tegengestelden, wat volgens haar haar ‘naïviteit’ tegenover de nazi’s verklaart. Ze oppert zelfs dat ze ook voor Stalin een film zou hebben gemaakt. Toch deelt ze de Nazistische obsessie met de perfecte esthetiek, wat duidelijk wordt in haar latere werk over Afrikaanse lichamen in Sudan. Hoewel ze aanvoert dat ze ook ‘niet-politieke’ films maakte, zoals die over de Olympische Spelen, haalt Veier terecht aan dat ook deze onherroepelijk politiek van aard zijn. Haar films verheerlijkten immers een schoonheidsideaal dat veel gemeen heeft met dat van de Partij. Het blijft oncomfortabel om te zien hoeveel passie en liefde ze toont voor haar films die de orde en grootsheid van het Nazi-bewind tentoonstellen. Hoezeer zij en een gedeelte van het publiek deze scheiding ook willen doortrekken, de juxtapositie van haar werk met haar stellingen maken de fundamentele verbindingen moeilijk te negeren. De film nodigt cinefielen uit om de balans tussen het morele en het esthetische in hun werk en dat van hun idolen ook onder de loep te nemen. Oncomfortabel is het zeker - zo hoort het.
Een vrouw als geen ander; en een schakel in een continu patroon
Die uitnodigende vergelijkingen werden verwezenlijkt met slim montagewerk en bedachtzame composities. Wel hinkelt de documentaire van het ene sub-onderwerp naar het andere, wat samen met de nonlineaire tijdslijn occasionele tempo-problemen oplevert. Sommige segmenten, zoals een gesprek met haar schoolvriendinnen, voelen onsamenhangend met de rest van de film, ook al tonen ze een ander aspect van haar persoonlijkheid. Toch wordt de enorme arbeid achter de selectie en montage van al het audio-, film- en fotomateriaal duidelijk.Middels het portret van Riefenstahl stelt de film prikkelende vragen over de verantwoordelijkheid van de artiest en de onlosmakelijke verbondenheid van hun werk met hun ideologie. Het thema is actueler dan ooit: dezelfde vragen kunnen gesteld worden over controversiële figuren zoals J.K. Rowling en Neil Gaiman, die elk ondanks hun geliefd werk naar mijn mening ook erbarmelijk gedrag vertonen. Dit maakt de documentaire een betekenisvolle gespreksaanzet over Barthes’ idee van de ‘Auteursdood’ en de gepercipiëerde heksenjachten van cancel culture. Het verhaal schetst een technisch meesterlijke artiest die weigert te zien hoe haar ideologie van haar werk druipt. Riefenstahl’s werk blijft daarmee een ongemakkelijk monument van artistieke genialiteit en morele blindheid. Riefenstahl slaagt als een documentaire dan ook in zijn paradoxale doelstellingen om beide aspecten van haar werk in de schijnwerper te plaatsen.
Conclusie
Veiel's documentaire over Leni Riefenstahl is elegant en zorgvuldig vormgegeven, maar niet zonder een paar onnodige losse draadjes. Riefenstahl is waardevol - niet enkel als historisch document die het werk en gedrag van de eponieme filmmaker onderzoekt - maar ook als snijdend actuele reflectie over de verbinding tussen de auteur, hun politiek, en hun nazinderend werk.
Pro
- Strakke, elegante montage van nooit eerder gezien archiefmateriaal
- Verdiept zich in het centraal figuur haar wereldvisie - en offert de nodige kritiek
- Uiterst informatief én tot nadenken stemmend
Con
- Verscheidene segmenten passen niet in de film en schaden het tempo
8
Over deze film
Beschikbaar vanaf
5 februari 2025
Genre
- Biografie
- Documentaire
Speelduur
115 minuten
Regie
Andres Veiel
Uitgever
Imagine
Laatst bewerkt:
