Documentaire

Om met een persoonlijke noot te beginnen: de gevangenis van Merksplas is voor mij geen onbekend terrein. Niet omdat ik er ooit werkte of zelf zat, maar omdat ik er jarenlang iemand bezocht, twee keer per week. Dat is natuurlijk niet hetzelfde als er zelf zitten, maar het gaf me wel een beeld van het leven daar. Misschien was ik daarom extra benieuwd naar deze documentaire. In Achter de tralies van de tijd richt regisseur Stijn Geenen zijn blik op een vaak vergeten groep: oudere mannelijke gedetineerden. In de gevangenis van Merksplas verblijven ze sinds de pandemie in een aparte afdeling, in de volksmond niet voor niets “de vergeetput” of “merdeplas” genoemd. Het zijn harde bijnamen, maar de documentaire maakt duidelijk waar die vandaan komt.

In Oekraïne blijft het schoolleven doorgaan, ook terwijl luchtsirenes klinken en de oorlog dichtbij is. Regisseur Kateryna Gornostai volgde meer dan een jaar lang het dagelijks schoolleven op verschillende locaties in Oekraïne, soms vlakbij het front. Zo laat ze zien hoe leren een daad van volharding kan zijn.

Ver van huis en midden in de wildernis proberen enkele jongeren hun plek in de wereld te vinden. Folktales volgt een groep tieners die een jaar doorbrengen aan de Noorse Pasvik Volkshogeschool, waar ze leren omgaan met de natuur, een roedel sledehonden verzorgen en zichzelf ontdekken. Zo’n keuze is allesbehalve eenvoudig, het vergt absoluut lef en doorzettingsvermogen om een jaar in deze omgeving aan jezelf te werken.

Mikal rent door de gangen van een vervallen hotel, zijn enige gezelschap is zijn kat Smokey. Het leven hier lijkt stil te staan; de tv staat dag en nacht aan, en de verveling is overal voelbaar. Dit is Flophouse America: een intiem en confronterend portret van een gezin aan de rand van de samenleving, waar liefde, chaos en verslaving elkaar onafgebroken afwisselen.

Een typemachine - op het eerste gezicht een eenvoudig toestel, maar onder het oppervlak schuilt een complex mechanisme. Drie mensen buigen zich over een vastgelopen typemachine; een kleine ingreep blijkt voldoende om het probleem op te lossen. Dit eenvoudige moment wordt in de documentaire een metafoor voor de kwetsbaarheid van geestelijke gezondheid en de delicate verbindingen tussen mensen. In het derde en laatste deel van Nicolas Philiberts reeks staat het zelfstandig wonen van mensen met een psychische aandoening centraal.

Enkele massieve, grijze gebouwen worden vanuit de lucht gefilmd met een drone. Dit is het Hôpital Esquirol bij Parijs, waar de afdelingen Averroès en Rosa Parks gespecialiseerde psychiatrische zorg bieden. Wat ooit begon als een eenvoudig hospice voor zieken en mensen met psychische aandoeningen, groeide uit tot een complex met een rijke geschiedenis. De wortels van het ziekenhuis reiken terug tot de zeventiende eeuw. In de negentiende eeuw kreeg het zijn huidige vorm onder architect Émile Jacques Gilbert, met imposante zuilen, hoge bomen en licht dat door loodramen valt.

De winter heeft het Franse platteland in zijn greep, sneeuw valt zacht over de velden. Door dit witte, stille landschap rijdt de schoolbus, die van boerderij tot boerderij kinderen oppikt: de leerlingen van één klein dorpsschooltje - één klas, alle leeftijden door elkaar. In Être et Avoir neemt regisseur Nicolas Philibert ons een jaar lang mee in hun wereld, waar leren en opgroeien plaatsvinden in een tempo dat net zo kalm is als het winterlandschap.

In Cuba & Alaska word je zonder waarschuwing midden in het oorlogsgeweld van Oekraïne gekatapulteerd. Geen opbouw, geen ademruimte - de kogels fluiten meteen om je oren en chaos barst los. Regisseur Yegor Troyanovsky dompelt ons onder in de rauwe realiteit van twee vrouwelijke medische hulpverleners aan het front. Terwijl ze levens proberen te redden, klampen ze zich vast aan flarden van hun vroegere bestaan - met de hoop dat er na de oorlog nog iets is om naar terug te keren.

Yegor Troyanovsky is een Oekraïense regisseur, scenarioschrijver en cameraman. Sinds de zomer van 2022 volgde hij het leven van Cuba en Alaska met behulp van bodycams en zijn eigen camera. Cuba & Alaska is een coproductie van Oekraïne, Frankrijk en België en trok al internationale aandacht: de documentaire won de Unifrance Doc Award op CPH:FORUM 2023.

Vrouwen aan het front​

De documentaire opent met een mokerslag: een...

De rol die Hayao Miyazaki heeft gespeeld in de popularisering van de Japanse animatiefilm is onmiskenbaar. Hij geldt nog steeds als een van de grootste namen in het genre en zijn films zijn geliefd bij jong en oud over de hele wereld. De filmografie die hij doorheen de jaren heeft opgebouwd is dan ook indrukwekkend te noemen en hij is zowaar de enige niet-Amerikaan die zelfs twee Oscarbeeldjes voor beste animatiefilm in de wacht wist te slepen, dit voor Spirited Away en vorig jaar nog voor The Boy and the Heron. De man heeft ook al enkele keren zijn pensioen aangekondigd, en de kans is groot dat deze film toch zijn zwanenzang is; al weet je met Miyazaki nooit zeker natuurlijk.

Architecton opent met adembenemende dronebeelden, de camera zweeft boven kapotgeschoten gebouwen in Oekraïne en ingestorte appartementen in Turkije, resten van oorlog en natuurgeweld. Verlaten woonblokken waar je een halve eetkamer inkijkt, een vernielde slaapkamer. Wat overblijft is een rauwe herinnering aan wat eens was – een huiveringwekkend stille getuigenis van menselijk bestaan dat in één moment onherroepelijk werd veranderd. Dit is het begin van Victor Kossakovsky’s documentaire Architecton.

Marching in the Dark van Kinshuk Surjan is een documentaire die een stem geeft aan de ruim 400.000 boerinnen in India die hun zonen en echtgenoten hebben verloren aan zelfmoord. In een land waar landbouw het levensonderhoud van miljoenen bepaalt, drijven stijgende kosten, mislukte oogsten en onstabiele marktprijzen boeren steeds verder naar de rand van de afgrond. Hoe bouwen deze vrouwen hun leven weer op na zo’n groot verlies?

Sinds ik drie jaar geleden aan de Belgische Kust ben gaan wonen, heb ik de zee op een heel andere manier leren kennen. Pas nu zie ik hoe het zeeleven voortdurend verandert: op sommige dagen spoelen kwallen aan, terwijl krabben zich verschuilen in kleine plassen, en na een storm ligt het strand vol met aangespoeld zeewier. Meeuwen zijn er altijd, luidruchtig schreeuwend boven het strand op zoek naar voedsel. Af en toe duikt er een zeehond op die aan land komt uitrusten. De zee leeft en verrast telkens weer. De documentaire De Wilde Noordzee brengt de onderwaterwereld in beeld.

De voorbije jaren werden we om de oren geslagen met de ene na de andere biopic die het leven van een artiest door een gekleurde lens belicht. We kregen tranerige depicties van het leven van Whitney Houston en Amy Winehouse, een opgekuiste versie van de memoires van Mötley Crüe en uiteraard Bohemian Rhapsody. Filmmakers hebben door dat het allemaal wat veel geworden is, en het steeds neerkomt op een verhaal dat vertelt hoe het is om plots om te moeten gaan met roem, succes en verdovende middelen. Je film moet dan ook een gimmick hebben om zich te onderscheiden van het peloton. Rocketman deed het met droomsequenties, Better Man presenteerde Robbie Williams als een chimpansee en Piece By Piece, de documentaire die het levenspad van Pharrell Williams vertelt, doet het met bouwsteentjes. Of dat iets is om happy van te worden, ontdek je in de review.

Historisch figuur. Groots artieste. Wervelwind. Pionier. Nazi-sympathisante. Een paar mogelijke beschrijvingen van de Duitse filmmaker Leni Riefenstahl, die haar opmars maakte parallel met, en in samenwerking met, de Nationaalsocialistische partij van Adof Hitler. Hoezeer die woorden kloppen in het plaatje, daar bekommert zich deze documentaire van Andres Veiel om.

De documentaire No Other Land is een krachtig voorbeeld van hoe cinema niet alleen kennis kan overdragen, maar ook bewustzijn kan creëren. Bij het kijken van de film had ik weinig achtergrondkennis, wat me deed twijfelen of ik wel genoeg over het onderwerp wist om een goede review te kunnen schrijven, maar naarmate de film vorderde, werd het steeds duidelijker hoe essentieel deze documentaire is. No Other Land is een Israëlisch-Palestijnse samenwerking tussen de Palestijnse filmmakers Basel Adra en Hamdan Ballal en de Israëlische regisseurs Yuval Abraham en Rachel Szor, die zich inzetten om de realiteit van het Palestijnse leven in Masafer Yatta vast te leggen.

Hold on to Her vertelt het verhaal van Mawda Shawri, een meisje van slechts twee jaar oud dat in 2018 om het leven kwam toen een politieagent haar doodschoot tijdens een achtervolging. In deze documentaire blikt regisseur Robin Vanbesien terug op de tragische gebeurtenis, die diepe sporen heeft nagelaten. Ik zag de film op Film Fest Gent, waar Hold on to Her nog op 16, 17 en 20 oktober te zien is. De eerste twee vertoningen worden gevolgd door een Q&A met de regisseur.

Deze documentaire volgt het traject van enkele kostbare kunstwerken die lang geleden uit het koninkrijk Dahomey werden geroofd en nu eindelijk terugkeren naar het huidige Benin, Afrika. Filmmaker Mati Diop documenteert deze betekenisvolle reis, waarbij de kunstwerken worden vervoerd vanuit het Musée du Quai Branly - Jacques Chirac in Parijs naar het presidentiële paleis van Cotonou.

In de Noorse vallei Oldedalen groeit een enorme spar die hoog boven de rest van het bos uittorent op de steile bergwand. Deze boom, geplant door de overgrootvader van Margreth Olin, is uitgegroeid tot een bijna heilige plek voor haar familie. In haar documentaire Fedrelandet (Songs of Earth) vertelt filmmaker Margreth Olin het verhaal van haar ouders, die hun hele leven nauw verbonden waren met de natuur.

In de documentaire The Mother of All Lies (originele titel Kadib Abyad) onderzoekt regisseur Asmae ElMoudir een deel van haar familiegeschiedenis, waarbij de traumatische gebeurtenissen tijdens de Broodrellen van 1981 in Marokko een belangrijke rol speelden. Tijdens deze rellen greep het leger hardhandig in, waarbij militairen het vuur openden op de menigte en traangas gebruikten om de demonstranten – die protesteerden tegen de hoge meelprijs – uiteen te drijven. Het gewelddadige optreden van de ordediensten resulteerde in honderden doden en gewonden.

De Estse documentaire Savvusanna sõsarad of Smoke Sauna Sisterhood in het Engels, geregisseerd door Anna Hints, werpt een intieme blik op de wereld van de rooksauna. In deze ruimte komen vrouwen samen om verhalen te delen, die zijn vastgelegd gedurende verschillende seizoenen. De opnames vangen niet alleen de warmte van de sauna en de verhalen op, maar geven ook een bijzonder beeld van de Estse natuur.